Twój Biznes - Magazyn Małych i Średnich Przedsiębiorstw

Potencjał sektorów kreatywnych w polskiej gospodarce

Polska jest w ścisłej światowej czołówce wśród krajów rozwiniętych pod względem eksportu wzornictwa, tj. na 8. miejscu, wyprzedzając m.in. Japonię i Holandię. Choć nie należymy do innowacyjnych gospodarek, sektory kreatywne odgrywają w Polsce ważną rolę, przewyższając takie branże, jak przemysł komputerowy czy nieruchomości.

W dobie przechodzenia od modelu gospodarki przemysłowej do kreatywnej sfera twórcza staje się głównym katalizatorem zmian. Wymaga nowego postrzegania innowacyjności – nie tylko w wymiarze technologicznym, ale także w szeregu dziedzin artystycznych. Tu jedyna nieprzekraczalna granica rozwoju to ludzka wyobraźnia, z którą wiąże się tzw. „3T”, czyli talent, technologia i tolerancja. Talent stanowi odmianę wyobraźni, technologia to m.in. wiedza, a tolerancja jest formą rozumienia wolności, w tym wolności kreacji i twórczej ekspresji.

Polska doskonale radzi sobie w tych zmieniających się realiach rynkowych. Z raportu ONZ poświęconego kreatywnej gospodarce wynika, że w branży kreatywnej należymy do największych eksporterów na świecie. W 2008 r. zajmowaliśmy 17. miejsce, awansując w ciągu 6 lat (między 2002 a 2008) o 7. pozycji. Mimo, że bilans handlu zagranicznego mamy ujemny, w branży kreatywnej notujemy nadwyżkę. Udział procentowy PKB wytwarzanego w kulturze i przemysłach kultury wg danych Ministerstwa Gospodarki kształtował się w 2002 r. na poziomie 4,5%, natomiast najnowszy raport UNCTAD wskazuje, że obecnie jest on już na poziomie 5,2% PKB.

Specjaliści prognozują, że rola sektorów kreatywnych w światowej gospodarce będzie rosła, co daje szansę rozwoju wielu krajowym przedsiębiorcom oraz ekspertom, w tym m.in. artystom, filmowcom, architektom czy dziennikarzom.

Rys. 1. Diament innowacji w sektorach kreatywnych

Źródło: Miles I., Green L. (2008), Hidden innovation in the creative industries, NESTA Research Report, s. 16

Przemysły kreatywne, czyli co?

Według klasyfikacji przyjętej przez UNCTAD, na przemysły kreatywne składają się 4 kategorie przemysłów: dziedzictwo, sztuka, media oraz projekty użytkowe.

Kategoria „dziedzictwo” (jako źródło wszelkich form sztuki i przemysłów kreatywnych) obejmuje dwie grupy: przejawy kultury tradycyjnej (sztuka ludowa, festiwale i święta ludowe) oraz miejsca kultury (stanowiska archeologiczne, muzea, biblioteki, wystawy).

Sztuki z kolei dzielą się na: wizualne (malarstwo, rzeźba, fotografia, antyki) i performatywne (muzyka grana na żywo, teatr, taniec, opera, cyrk, lalkarstwo). Na „media” składają się: teksty (książki, prasa) i media audiowizualne (film, telewizja, radio, inne formy nadawania sygnału). Z kolei do „projektów użytkowych” należą: design (projektowanie wnętrz, produktów, projektowanie graficzne, moda, biżuteria), nowe media (oprogramowanie, gry wideo, wszelkie formy cyfrowej twórczości) oraz usługi kreatywne (architektura, reklama, usługi kulturalne i rozrywkowe, badania i rozwój).

Cechy przemysłów kreatywnych

Zgodnie z teorią Cavesa (2000), przemysły kreatywne charakteryzują się następującymi właściwościami:

● nobody knows – wysoka niepewność odnośnie popytu, wynikająca z doświadczalnego charakteru oraz subiektywności doświadczeń;

● sztuka stanowi cel sam w sobie – twórcy odczuwają satysfakcję z samego „aktu tworzenia”;

● konieczność jednoczesnego wykorzystania zróżnicowanych, wyspecjalizowanych umiejętności wielu osób o odmiennych gustach na etapie tworzenia i produkcji; istotna koordynacja w czasie poszczególnych elementów procesu produkcyjnego;

● (nieskończona) różnorodność w aspekcie treści i jakości; wymagane kombinacje czynników wytwórczych są unikalne;

● niewielkie różnice w umiejętnościach skutkują dużymi różnicami w wynagrodzeniach;

● produkty są długotrwałe, podobnie jak proces czerpania z nich korzyści przez twórców.

6 wymiarów innowacyjności kreatywnych sektorów

Na rys. 1 zostało zaprezentowanych sześć wymiarów, kluczowych z punktu widzenia innowacyjności, kreatywnych sektorów.

Cztery (te, które tworzą poziomy równoległobok) są szczególnie ważne. Obejmują tzw. ukrytą innowację, czyli zjawisko typowe dla sektorów kreatywnych. Są to:

● produkt kultury – taki, który niesie w sobie kulturalny i informacyjny wkład (film, gra wideo, wystąpienie sceniczne, rzeźba etc.);

● koncepcja kulturalna – wkład informacyjny produktu to np.: postaci, narracje, reprezentacja namacalnych przedmiotów lub mniej namacalnych idei;

● dostawa – to sposób, w jaki produkt jest udostępniany klientowi/odbiorcy;

● profil użytkownika – oznacza sposób, w jaki konsument używa produktu, gromadząc doświadczenie stanowiące wynik kreatywnej działalności.

Pozostałe wymiary innowacji związane są z zaangażowanymi w nie technologiami oraz organizacją produkcji, bliskimi konwencjonalnemu podejściu do postrzegania innowacji.

Znaczenie dla gospodarki kraju

Według Narodowej Strategii dla Rozwoju Kultury w latach 2004–2013 wartość dodana polskich przemysłów kreatywnych osiągnęła wartość 17,3 mld USD, tj. 5,2% narodowego PKB.

Najsilniejszą branżę z perspektywy wartości dodanej stanowi działalność reklamowa, która odpowiada za 18,5% produktu i 14,6% miejsc pracy w przemysłach kreatywnych. Zaraz za nią plasuje się działalność wydawnicza z wynikiem 18,3% wartości dodanej i 12,1% miejsc pracy. Na trzecim miejscu jest nadawanie programów, z wynikiem odpowiednio 14,1% i 4,7%. Trzy czołowe branże odpowiadają wspólnie za wytworzenie ponad 50% wartości dodanej przemysłów kreatywnych. Dostrzegalny udział zarówno w wytwarzaniu wartości dodanej, jak i zatrudnieniu, ma kategoria „biblioteki, muzea i obiekty zabytkowe”.

Warto odnotować wkład kategorii: wydawania oprogramowania, usług telewizji kablowych oraz usług architektonicznych, które łącznie odpowiadają za ok. 17% wartości dodanej w przemysłach kreatywnych (tj. ok. 0,4% PKB).

Dla porównania, największym działem w gospodarce Wielkiej Brytanii w 2006 r. pod względem produkcji było oprogramowanie, gry komputerowe oraz publikacje elektroniczne, które wytworzyły prawie 43% całej wartości dodanej brytyjskich przemysłów kreatywnych. W zatrudnieniu brytyjskich przemysłów zachowany jest porządek znaczenia branż ze względu na wartość dodaną.

W Polsce największą produktywność (stosunek wartości dodanej do liczby osób zatrudnionych) wśród przemysłów kreatywnych odnotowano w usługach sieci kablowych oraz nadawaniu programów. Z kolei najmniejszą wykazywały: sprzedaż gazet, książek, muzyki i nagrań wideo oraz twórczość literacka, artystyczna i działalność instytucji sztuki.

Analiza danych sugeruje istotną rolę publicznego dostarczania kultury w Polsce, szczególnie w sekcjach o niskiej produktywności.

W minionych latach ważną zmianę odnotowano w sektorze kinowym. Branża ta wykonała duży krok naprzód w 2005 r., czyli od momentu stworzenia przez Polski Instytut Filmowy Aktu o Kinematografii. Zapewnił on filmowcom istotne finansowe wsparcie – pokrycie do 50% kosztów filmowego budżetu lub nawet do 90% w przypadku produkcji niskobudżetowych lub artystycznych. Zaowocowało to gwałtownym wzrostem liczby produkowanych filmów i przyciągnęło zagranicznych twórców filmowych do angażowania się w koprodukcje oraz korzystanie z usług filmowych w Polsce.

Lokalne zróżnicowanie przemysłów kreatywnych

Dane z raportu końcowego pt.: Znaczenie gospodarcze sektora kultury, wstęp do analizy problemu, przygotowanego przez Instytut Badań Strukturalnych w 2010 r., wskazują, że znaczenie gospodarcze przemysłów kreatywnych w kategorii tworzenia wartości dodanej było największe w najlepiej rozwiniętych regionach Polski – województwach: mazowieckim, pomorskim, dolnośląskim, śląskim, wielkopolskim oraz małopolskim. Tam udział sektorów kreatywnych był wyraźnie wyższy niż przeciętnie w kraju. Najniższe wartości odnotowano w województwach świętokrzyskim i podlaskim. Także niewielkie wartości obliczono dla podkarpackiego, lubuskiego, opolskiego i warmińsko-mazurskiego.

W aspekcie tworzenia miejsc pracy za największą część zatrudnienia (20%) odpowiadało województwo mazowieckie. Na drugim miejscu było śląskie, małopolskie i dolnośląskie, które wspólnie odpowiadały za ponad połowę zatrudnienia. Najsłabiej reprezentowane były województwa lubuskie i opolskie.

Skalę koncentracji działalności branż kreatywnych unaocznia fakt, że pięć województw o największym znaczeniu w produkcji tworzyło aż 75% produkcji krajowej, a pięć o najmniejszym znaczeniu dawało razem mniej niż 10% zatrudnienia i ok. 5% wartości dodanej ogółem.

Projektanci lokomotywą polskiego sektora kreatywnego

Polscy designerzy wyprzedzają Japończyków. Według danych UNCTAD Polska jest w czołówce państw w kategorii eksportu wzornictwa. Zajmuje 8. miejsce. Krajowi twórcy należą do światowej elity. Są doskonale wykształceni i mają olbrzymie umiejętności kreatywne. Niestety, często brakuje im zdolności nawiązywania współpracy z biznesem. Te bariery stara się niwelować m.in. Instytut Wzornictwa Przemysłowego, oferując szereg szkoleń. Brak jednak systemowych rozwiązań, np. kształcenia na poziomie uczelni.

Mimo istniejących barier w ubiegłym roku polscy projektanci sprzedali dobra warte blisko 4 mld dol., wyprzedzając kolegów np. z Hiszpanii czy Szwecji. Choć krajowi projektanci są popularni na globalnym rynku, na rodzimym podwórku miewają spore problemy ze znalezieniem odbiorców. Po części dlatego, że konsumenci (firmy oraz klienci indywidualni) nie chcą płacić lub płacą mało za wartość intelektualną.

Wsparcie dla kreatywnych

Jak w większości biznesów, tak i w branży kreatywnej, brak pieniędzy oraz wiedzy stanowi poważną przeszkodę w powstawaniu nowych firm. Na razie mogą skorzystać z następujących programów:

● „Przedsiębiorczość w sektorach kreatywnych” – mazowiecki projekt realizowany przez Akademię Leona Koźmińskiego (w ramach PO KL, Działanie 6.2); można się ubiegać o unijne dofinansowanie w wysokości 40 tys. zł na start i prowadzenie firmy z branży kreatywnej + przeszkolenie z prowadzenia biznesu; okres realizacji projektu: 01.09.2011 – 31.08.2013; kwota dofinansowania dla 80 najlepszych projektów: 6,1 mln zł; z dotacji mogą skorzystać osoby zarówno pracujące, bezrobotni czy studenci, pod warunkiem że w ciągu ostatniego roku mieli lub mają zarejestrowaną firmę; w rekrutowanej grupie stu osób musi być min. 50% kobiet i 25% osób powyżej 45. roku życia; szczegółowe informacje na: www.kozminski.edu.pl na początku października br.;

● Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego – trwają prace nad Strategią Rozwoju Kapitału Społecznego; jednym z głównych celów będzie rozwój i efektywne wykorzystanie potencjału kulturowego i kreatywnego, w tym rozwój nowoczesnego sektora kreatywnego;

● British Council – program „Young Creative Entepreneurs” (Młodzi Kreatywni Przedsiębiorcy); celem projektu jest wsparcie młodych przedsiębiorców działających w sektorach kreatywnych, propagowanie ich osiągnięć, inspirowanie kolejnych osób do działań w tej gałęzi gospodarki.

Dobre praktyki

Na świecie od wielu lat dostrzega się potencjał kreatywnych przemysłów. Osoby szczególnie zainteresowane tym tematem powinny szerzej przyjrzeć się trzem zjawiskom:

● kreatywnym klastrom – powstają głównie w formie klastrów kultury, gdzie łączy się działalność kulturalną z bogatą ofertą rozrywkową, usługową, handlową, biznesową, gastronomiczną i sportowo-rekreacyjną; są zlokalizowane w konkretnych budynkach, ich kompleksach, całych dzielnicach bądź miastach czy regionach; inicjować je mogą zarówno organy publiczne, organizacje pozarządowe czy przedsiębiorcy, np. w ramach PPP; dobrymi przykładami są: Westergasfabriek w Amsterdamie, Custard Factory w Birmingham, Imaginove z siedzibą w Lyonie; innymi – swoiste europejskie tygle kreatywności – dzielnice kulturalne, takie jak: londyńskie Shaftesbury Avenue w Soho (centrum kulturalne w South Bank), dzielnica literacka w Edynburgu, Dzielnica Muzeów (Museum Quartier) w Wiedniu oraz Temple Bar w Dublinie czy niemieckie Zagłębie Ruhry, które w 2010 r. było Europejską Stolicą Kultury (ESK); z własnego podwórka są to choćby te lokalizacje, które konkurowały ze sobą o miano ESK 2016, ze zwycięskim Wrocławiem na czele;

 l branżowym targom – np. siódmym Międzynarodowym Targom Przemysłu Kreatywnego w Szanghaju, które odbędą się między 28 a 30 października 2011 r. lub irlandzkim Ireland’s Creative Expo, wyznaczonym na 22–25 stycznia 2012 r.;

● inkubatorom kreatywności – np.: Cube i Showroom/Workstation w Sheffield, Barbican Centre i O2 Arenie w Londynie, Gasometer w Wiedniu, Śląskiemu Zamkowi Sztuki i Przedsiębiorczości w Cieszynie, poznańskiemu Staremu Browarowi czy łódzkiemu Art Center i Fabryce Sztuki z Art Inkubatorem.

Struktura wg branż wartości dodanej w przemysłach kreatywnych w 2008 r. w Polsce

Wartość dodana w przemysłach kreatywnych wg województw w 2008 r. (w mln pln)